Gelezen: Chassidische vertelling (drempel) en Lukas 3,1-18
Toespraak: Franck Ploum
1.
De dans rond het nieuwste gouden stierkalf, de FIFA-vredesprijs, is vrijdag ingezet. Twee volstrekt corrupte miljardairs Infantino en Trump spelen elkaar de bal toe en zien zichzelf als de godenzonen om wie de hele wereld draait of toch zeker zou moeten draaien. Terwijl de narcistische dans rond het gouden kalf gaande is wordt langs een andere weg het nieuws naar buiten gebracht dat het VS-veiligheidsprotocol vooral gericht is op goede verhoudingen tussen de VS, Rusland en China. Goede verhoudingen betekent in dit geval: elkaar met rust laten zodat ieder zijn volstrekt eigen gang kan gaan en niet gehinderd wordt door morele, ethische kaders, of internationale afspraken rond mensenrechten, vluchtelingenverdragen of solidariteitsprincipes. En Europa, aldus het protocol, ze zoeken het maar uit. Europa wil niet mee in de verering van de godenzoon Trump, heeft kritiek op het beleid van de godenzoon, en dus is hij boos op Europa.
En we kunnen niet anders concluderen dan dat er zomaar eens zware tijden aan kunnen komen voor ons continent, mocht dit allemaal doorgang vinden en dit wanbeleid langer dan een paar jaar duren. We staan op een historisch punt, waarop het voor Europa en dus ook voor onszelf en onze samenleving heel spannend gaat worden. Er is weinig fantasie nodig om met dit gegeven terug te gaan in de tijd, naar het begin van onze jaartelling, en te bedenken dat mensen toen onmiddellijk zouden gaan spreken over eindtijdgedachten.
2.
Na de kindheidsverhalen in de eerste twee hoofdstukken van zijn verhaal, opent Lukas het derde hoofdstuk met het optreden van Johannes in de woestijn. En zoals in onze tijd de roep om nieuwe politiek, nieuwe leiders, klinkt, zo klinkt bij Johannes ook de roep om nieuw begin. Kom tot inkeer, want de weg die je nu bewandelt is een doodlopende weg. Profeten. Ze spelen in deze adventstijd een belangrijke rol en voor je het weet trap je in de valkuil om te gaan denken dat die roependen het steeds maar weer over Jezus hadden en dat zijn geboorte reeds in de eeuwen daarvoor werd voorspeld. Zoals er nu ook predikanten zijn die bijbelverhalen analyseren door gebeurtenissen van vandaag aan te halen en te zeggen: kijk het is voorspeld, wat daar staat is nu gaande. Maar profeten zijn geen toekomstvoorspellers, zijn geen helderzienden. Zij kijken niet vooruit naar de volgende eeuw. Nee, ze kijken naar het hier en nu, naar wat er gebeurt, naar hoe mensen denken en doen en vastlopen of juist toekomst scheppen. Ze zien wat gaande is en analyseren dat.
3.
Johannes de Doper is een van die roepende profeten. Hij start een doperse beweging. Een beweging met het oog op de eindtijd: bekeer u want de dreigende toorn is nabij! Oftewel: kom tot inkeer want het einde is in zicht. Een gedachte die volop speelde in de tijd van Jezus. Vanaf de eerste eeuw vóór tot en met de eerste eeuw na onze gangbare jaartelling. Er ontstonden in die tijd dan ook allerlei bewegingen die zinspeelden op het aanbreken van die eindtijd. Profeten, Rabbi’s, charismatische leiders stonden op en droegen oplossingen aan. Bekering die nodig was om in het aanbreken van de eindtijd aan de kant van de rechtvaardigen te kunnen staan.
De beweging rond Johannes de Doper was dus zeker niet de enige beweging. Het wemelde van de doperse bewegingen, bevrijdingsbewegingen, messiaanse bewegingen, en ga zo maar door. Ieder met een eigen oplossing. Van, we gaan de strijd aan met de onderdrukkende Romeinse godenzonen, tot we trekken ons terug in de woestijn. En vanhet zal onze tijd wel duren, tot we gaan ons volledig toeleggen op het bestuderen van de Thora. Verschillende evangelieverhalen vertellen dat Jezus door Johannes wordt gedoopt. Historisch weten we meer van de Johannesbeweging in die tijd, dan van de latere Jezusbeweging. Flavius Josephus, de Joodse geschiedschrijver in Romeinse dienst, spreekt veelvuldiger van Johannes de Doper en dat geeft ons dus ook buitenbijbelse bronnen die de betekenis van deze beweging aangeven.
De evangelieverhalen hebben tot doel om het leven van Jezus te beschrijven om de mensen van de Jezus’ beweging te bemoedigen na de val van Jeruzalem en de vernietiging van de tempel. Jezus wordt groot gemaakt en dus komt wat er staat over Johannes ten dienste te staan van die grootsheid van Jezus. Het leerlingschap van Jezus onder het gezag van Johannes, hij liet zich immers door hem dopen en daarmee werd Jezus leerling van Johannes, verdwijnt uit het zicht. Feit is in elk geval dat beide bewegingen op hun eigen manier verzet aantekenden tegen de status-quo, het regime van de zelfbenoemde machtigen der aarde. En beiden maakten erop attent dat de traditionele wijze van God vereren in de tempel niet voldoende was om te voldoen aan het gebod om de Thora trouw te zijn. Maar waar Johannes gericht was op het aanbreken van de eindtijd en de ondergang van de wereld, was de boodschap van Jezus gericht op een nieuw begin.
Voorbereiden op de ondergang of op een nieuw begin. Waar staan wij zelf in deze tijd? Welke beweging zou voor ons passend zijn of richting kunnen geven? Zoeken we nog naar een oplossing, of zal het onze tijd wel duren. Allemaal vragen en gedachten die ons bezig kunnen houden in deze roerige en onzekere tijd. Misschien voor sommigen wel beangstigende tijden. Feit is dat alleen maar wachten niet tot verandering zal leiden. Ons wachten zal op de een of andere manier ook gericht moeten zijn op verandering. Een bewegend wachten dus.
4.
Nu denkt u wellicht: ook dat nog. Ik moet in beweging komen, ik moet in actie komen, ik moet iets gaan doen. En ik moet al zoveel en ik heb het al zo druk en er wordt al zoveel van mij gevraagd. En nu komt er weer wat bij: ik moet in beweging komen om de worstelde nieuwe wereld dichter bij te brengen, of de bestaande wereld op z’n minst van de ondergang te redden. Je wordt al moe bij de gedachte. Misschien is het goed om eerst een stap terug te zetten. Eerst te bewegen naar achteren. Want hoe komt het dat we allemaal zo moe en verlamd zijn, uitgeblust zo nu en dan? Is dat omdat we deel uitmaken van het oude vermoeide Europa? Dat continent dat op haar laatste benen loopt en strompelt naar het einde? Of zou het komen omdat we ons veel te veel richten op die spelletjes rond het gouden stierkalf. Omdat we ons laten bepalen en beïnvloeden door de mensen die ons gouden bergen beloven?
Psychiater Dirk de Wachter stelt de vraag of wij niet veel te veel in een onnadenkende doe-modus zitten. Een consumptiemaatschappij die eigenlijk consumeert zonder na te denken over de vraag: ‘Heb ik dit nodig?’ De bol.com samenleving: ik heb iets nodig en ik bestel en de witte bestelbus rijdt al voor. En als dat een kwartiertje duurt dan worden we al ongeduldig en vinden we dat al lastig. Bij die onnadenkende doe-modus moeten we ernstig vraagtekens plaatsen, aldus De Wachter, omdat dit onnadenkend leven in een enorm versnelde tijd ons dodelijk vermoeit. Onze consumptiemaatschappij creëert verwachtingen die mensen ongelukkig maken, omdat ze niet haalbaar zijn en zelfs niet wenselijk. Het wordt mensen te veel, ze worden ongelukkig, ze raken burn-out. En zegt De Wachter dan: Dat komt allemaal voort uit het feit dat wij niet meer kunnen wachten, wij kunnen niet meer geduldig zijn en van daaruit eerst nadenken en dan doelbewust tot handelen komen.
Aangedreven door de tech-reuzen, de socials en de leiders van de economie van het consumeren en de onbeperkte groei, zijn we in een ratrace beland, bewust en onbewust die in zichzelf al in de afgrond voert. Wat als we dat eens gaan inzien en tot ommekeer komen, hoeveel energie zou er dan vrijkomen die we bewust in kunnen zetten voor de worstelde nieuwe wereld? Een bewegend wachten dat niet vraagt om nog meer te doen, iets er bovenop te doen, maar dat vraagt om nadenkend tot een ander levensinzicht te komen en doelbewust te gaan handelen in lijn van die nieuwe wereld dei worstelt om geboren te worden.
5.
Een nieuwe wereld ontstaat niet door te roepen dat ze moet komen, of door er iets over op te schrijven in een verkiezingsprogramma. De vraag is dan ook hoe we zicht krijgen op wat ons vanuit wachten te doen staan. In welke richting wij moeten bewegen. Wat moeten we doen, Johannes, om dat visioen van Jesaja dichterbij te brengen? Geef weg wat je bezit ten koste van anderen, loop niet blind achter zelfbenoemde godenzonen aan. Wat moeten we doen? Wat moet ik doen? Soms moet je heel wat gewoonten en gebruiken loslaten, afleren om je leven weer op het juiste spoor te krijgen. Wanneer je vastloopt in je leven, op je werk, in je relatie, wanneer je leven is verworden tot een woestijn, dan is er ommekeer nodig. En als je gewend bent vooruit te kijken, steeds maar vooruit te staren naar nieuwe mogelijkheden en kansen en je vindt ze steeds maar niet, of je wordt er doodmoe van, dan betekent ommekeer wellicht dat je de andere kant op gaan kijken en dan kijk je dus als het ware naar jezelf. Ommekeer is dan in de spiegel kijken. Wat staat mij te doen? En dan wachten en dan bewust en gericht in beweging komen.
Dat het ons mag lukken, op onze weg van advent naar kerst, op onze levensweg.
Dat het zo moge zijn.