Gelezen: Jesaja 9,1-6
Toespraak: Franck Ploum
1.
Een nieuwe dag zal komen zegt Jesaja. Groot licht zal in de duisternis opgaan. Lachen en juichen, dat zal de toekomst zijn die ons wacht. We kunnen niet wachten, als dat eens waar zou mogen zijn! Nog een paar dagen en de belofte zal vervuld worden, tenminste dan vieren we dat wij aan dat visioen vast willen houden en het niet op willen geven te geloven dat het vervuld zal worden. Dat dat grootse visioen mogelijk is, tegen de klippen op.
Grootse visioenen spelen een belangrijke rol in de adventstijd. Centraal daarin staat de gedachte dat de toekomstdromen van een wereld waarin recht wordt gedaan aan ieder mensenkind, en mensen anders met elkaar gaan leven en deze aarde gaan beschermen, dat die toekomst aan gaat breken, komen gaat. Deze tijd heet dan ook niet voor niets advent, dat aankomst, komst betekent. Jesaja is vanouds een van adventsprofeten: zwaarden worden ploegijzers, de steppe zal in bloei staan, het lam rust naast de leeuw. Wat doen die profeten eigenlijk? Waar verlangen ze naar? Wat hebben ze voor ogen?
Binnen het profetisch oeuvre, zo zal ik het maar even noemen, zijn verschillende lagen te onderkennen, die onderling weer met elkaar verbonden zijn. Het gaat om ommekeer, bekering in je eigen leven, het gaat om volken die anders om moeten gaan met elkaar, het gaat om jij als mens in relatie tot een ander, en het gaat om verantwoordelijkheid nemen voor de wereld. Binnen al deze lagen is er verandering nodig, ommekeer, nieuw begin. Daar gaan die profetische verhalen en visioenen over.
Maar profeten zijn geen toekomstvoorspellers, zijn geen helderzienden. Zo werden en worden ze wel vaak gelezen, zeker in onze eigen traditie: alles gericht op Jezus. Dus al die verhalen als vooraankondiging van Jezus. Maar profeten kijken niet vooruit naar de volgende eeuw. Nee, ze kijken naar het hier en nu, naar wat er gebeurt, naar hoe mensen denken en doen en vastlopen of toekomstscheppen. Ze zien wat gaande is en analyseren dat en leveren daar hun ongezouten commentaar op.
De Joodse wijsgeer Heschel zegt: ‘Een profeet wordt niet in verwarring gebracht door een wereld die verstoken is van zin, maar door een wereld die doof is voor zin. De profeet is iemand die nee zegt tegen zijn samenleving, door haar gewoonten en meningen, haar zelfgenoegzaamheid, eigenzinnigheid en syncretisme te veroordelen. Zijn fundamentele doel is mens en God met elkaar te verzoenen.’ (A.J.Heschel, De Profeten)
2.
Een wereld die niet verstoken is van ‘zin’, maar die doof is voor ‘zin’. Dat klinkt wellicht herkenbaar in onze dagen. Het goede nieuws wordt ondergesneeuwd. Het goede dat gedaan wordt is niet interessant voor het nieuws. Het goede, menselijke en solidaire wordt afgedaan als zwak en achterhaald. Empathie lijkt uit onze samenlevingen te verdwijnen, te worden wegbezuinigd. De afgedaalde, mens-geworden God die wij verwachten en die ons zegt dat eigen vrijheid en verantwoordelijkheid voor elkaar onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, die nabije God heeft het veld geruimd voor tal van goden die het eigen belang dienen, de verdeeldheid aanmoedigen en humaniteit verachten.
Alhoewel…het laatste nummer 2025 van weekblad de Groene Amsterdammer, dat afgelopen week is verschenen, heeft als thema: ‘God is terug’. 150 pagina’s met artikelen over de terugkeer van God! De vraag is echter of dat ook betekent dat er weer aandacht is voor ‘zin’ en ‘zingeving’. Want wie of wat is de God die terug is? Pete Hegseth, de Amerikaanse minister van defensie, is verhuisd naar de ultra conservatie bible-belt Nashville. Vanaf die plek wil hij het herstel van de christelijke heerschappij over de wereld aanvoeren. Een ware kruistocht, daarom liet hij op zijn arm een tatoeage aanbrengen met de tekst ‘Deus Vult’ – God wil het! De beroemde tekst, die herinnert aan Paus Innocentius die met ‘Deus Vult’ de kruistochten van de 13e eeuw legitimeerde.
Voor de Amerikaanse kruistocht is Europa nutteloos. Rusland is de nieuwe bondgenoot, want ook Poetin presenteert zich graag als redder van de christelijke normen en waarden. De VS ziet in hem de bondgenoot in het verdedigen van het christelijk nationalisme en de traditionele waarden die daarbij horen. Voor de Trump-administratie heeft democratie geen betekenis, ze ziet zichzelf als strijders voor de ‘westerse beschaving’ en die is wit, mannelijk en orthodox-christelijk.
God is terug, vooral in de wereldwijde politiek. Maar we zagen en zien het ook in de oorlog tussen Israël en Gaza, in de religieuze conflicten overal en nergens. En ook in de afschuwelijke aanslag op de Chanoekaviering in Australië, deze week.
God is terug, maar welke God is dat? Dat is een God van de macht, van het geld, god-Mammon, Het is een God van radicaal-rechts conservatisme, die niets op heeft met Europa en haar queer acceptatie, vrouwelijke autonomie en multi-culturaliteit.
Met de terugkeer van die god, blijft de wereld nog steeds blind voor wat echt zin en betekenis aan een mensenleven geeft. Want terwijl dit allemaal gebeurt, hebben heel veel jonge mensen een somber toekomstbeeld, zo blijkt uit herhaaldelijk onderzoek. Ze maken zich zorgen. Ze verwachten een oorlog mee te zullen maken, ze weten niet of er wel voldoende leefbaarheid is, genoeg woningen, werk. En dan de klimaatcrisis, ze voelen maar al te goed dat zij, of hun kinderen, de rekening gaan betalen voor wat in de afgelopen 100 jaar ‘vooruitgang’ is gaan heten. Vooruitgang die feitelijk roofbouw, leegroof van aarde en mensen is geweest, ten behoeve van de witte westerse rijken. Die somberheid geeft alle ruimte aan de valse profeten die in de migrant en asielzoeker de zondebok reeds hebben aangewezen, die oproepen om terug te keren naar de oude mannelijkheid en traditionele waarden. Valse profeten die een voedingsbodem creëren voor verdeeldheid en geweld, voor hang naar oude structuren en traditionele waarden, niet zelden verwijzend naar wat dan genoemd wordt ‘onze joods-christelijke traditie’.
3.
Maar gelukkig is er ook een andere tendens zichtbaar. Onder een aanzienlijke groep dertigers manifesteert zich een andere God, groeit een nieuwsgierigheid, groeit een verlangen, naar ‘zin’ en ‘betekenis’. Los van dogma’s en instituties zoeken veel ‘millennials’ opnieuw naar een andere god dan die door de vrije markt samenleving wordt opgedrongen. ‘Voor steeds meer jonge mensen’, zegt de politiek-filosoof Lefebvre, ‘is het liberalisme uiteindelijk inhoudsloos, een spiritueel bloedeloze leer die met haar commercie en prestatiedrang het leven berooft van iedere zin en betekenis’ (Groene Amsterdammer 18 december 2025, pagina 60e.v.). Advent is uitzien naar een menswording die oog heeft voor zin en betekenis.
Advent is blijven verlangen naar een nieuw begin in ons leven en samenleven. Tegelijk merken we dat staande blijven in een wereld vol oorlog en opdringerige maar betekenisloze goden, geen eenvoudige zaak. Rondkijkend, naar die eindeloze lijst conflicten, steeds maar weer, stemt niet bepaald hoopvol. En het steeds weer oplaaiend geweld, dan hier, dan daar, leidt maar al te vaak tot moedeloosheid. En als het dan ook nog eens ver weg is dan ligt al snel de afstandsbediening klaar om door te zappen of is de muis binnen handbereik om het weg te klikken alsof het niet bestaat. Zo kun je staande blijven.
Maar iedereen die een beetje betrokken is op mens en samenleving, op de wereld waarin we leven, die weet, echt rust geeft het niet. Het maakt ons leven zinloos en betekenisloos. Want wat is dat voor leven, met mijn gekochte vrijheid en zoveel mensen leven in onvrede, onvrijheid? De goden van man en macht, de vechtende partijen, de wapenindustrie, de economen van de beurs en de vrije marktideologie, ze zullen zeggen dat het niet anders kan. Ze roepen ons toe dat er is geen andere weg, dat dit de route is. Ga mee of ga ten onder. Wees een winnaar, of ben de verliezer.
4.
Hoe utopisch en onrealistisch ook, vasthouden aan verhalen zoals in Jesaja of zoveel andere inspirerende bronnen vol schoonheid, visionaire taal helpt ons de juiste weg te zoeken, te vinden en in te slaan. Want wat we nodig hebben zijn verhaal die ons optillen, boven de chaos-goden uit.
Steeds maar weer conflicten met geweld proberen op te lossen, wapens met wapens bestrijden, een weg die nog nooit iets heeft opgelost, het hoeft niet zo te gaan, er is een alternatief. Het marktdenken, de overconsumptie, de leegroof van de aarde, dat systeem dat mensen concurrenten van elkaar maakt, het hoeft niet zo te zijn, er is een alternatief. Er is leven mogelijk dat werkelijk zin en betekenis geeft. En dat is niet alleen een visioen, dat is een toekomst waar we vanaf vandaag naar toe kunnen bewegen.
Dat het zo moge zijn!