Toespraak Franck Ploum
gelezen uit: Lukas 1 en 2, Romeinen 8, Johannes 1
1.
‘Tachtig procent van de problemen in de wereld wordt mede veroorzaakt door oude mannen die maar blijven zitten omdat ze bang zijn voor de dood en het verlies van betekenis. Daarom bouwen ze piramides en torens en zetten overal hun naam op.’, aldus Barack Obama.
Ook in het kerstverhaal van Lukas is het weer een invloedrijke man die op macht en onderdrukking belust is, die hele volksstammen in beweging zet om zijn rijkdom te kunnen tellen. Wie weet hoeveel mensen er ingeschreven zijn, weet hoeveel belasting er in het keizerlijk paleis moet binnen komen. De volkstelling als machtsmiddel en controlemechanisme. Zo opent de bijbel het levensverhaal van die ene mens, Jezus, wiens komst, wiens geboorte wij deze dagen gedenken. De bijbel kan het niet laten om alle verhalen te doorspekken met politieke en maatschappelijke thema’s. Zeker wanneer het gaat om het welzijn en de toekomst van mensen in duisternis, met zwakke handen, door het leven geslagen, of mensen die zich tweede of derderangsburger voelen op deze aarde in chaos. In het verhaal zijn het deze mensen, de slachtoffers van de pyramides en torens, die op weg gaan en het is juist uit deze groep mensen dat er een mens van licht opstaat.
Hoe groot en onafzienbaar is de duisternis in onze dagen? Hoe hoog zijn de torens niet die vandaag gebouwd worden door mannen die hun macht willen tonen en hun naam willen vereeuwigen? En intussen liggen de slachtoffers voor het oprapen langs de wegen van de wereldslagvelden. En intussen groeit de armoede te midden van rijkdom en verdampt het welzijn ten gunste van welvaart en bezit.
Kerstmis 2025. Het kan zo maar ongemakkelijk voelen. En we kunnen het elkaar niet kwalijk nemen als we het ervaren als even een vlucht uit de chaos, even sfeer en gezelligheid, even rust. Excuus dat ik met het begin van deze toespraak dit alles weer verstoor. Maar ik geloof oprecht dat ‘even een vlucht uit de chaos’ ons echt niet verder gaat helpen en zeker de mensen aan de kant, in de duisternis niet. En misschien zijn we ook zelf wel de mensen die in duisternis gaan.
2.
Er was eens man van grote betekenis, een man met macht die deze macht niet voor zichzelf gebruikte, maar tot motor voor verandering maakte. Een man die liefde zag als verantwoordelijkheid van de een voor de ander, van hemzelf voor de minste der mensen. Hij leefde in de eerste helft van de vorige eeuw en hij kwam uit Zweden: Dag Hammarskjöld. Als secretaris-generaal van de VN reisde hij de wereld af om te bemiddelen in conflicten, daarbij niet zelden gedwarsboomd door de torens en pyramides van de VS en Rusland. Het koste hem zelfs zijn leven.
Na zijn dood vindt men een schriftje: een mystiek dagboek dat hij vanaf zijn 20e bij had gehouden.
In 1951, schrijft hij:
Van de overzijde vervult mij een geheime kracht
met de mogelijkheid van haar oorsprong.
Hier wordt verlangen gelouterd tot openheid:
… om met vormende kracht in de chaos neer te dalen,
waaruit de geur van de witte woudbloem de belofte aandraagt
van een nieuwe saamhorigheid.
(Dag Hammarskjöld, Merkstenen)
Een geheime kracht die me opent om in de chaos af te dalen en daar de geur te ontdekken van een belofte, een nieuwe saamhorigheid.
Over welke chaos spreekt hij? Is het de chaos die zich in zijn eigen leven aandient? Zoekend naar wie hij is, waar hij zijn bestemming vindt, hoe om te gaan met de diepe eenzaamheid waarmee hij worstelt in zijn leven. Die chaos, die zich voor ieder mens manifesteert in andere gedaanten, kennen we allemaal. Van de zoektocht naar identiteit, het gevangen zitten in patronen, het vastzitten in verstikkende relaties en vriendschappen, tot het op en neer geslingerd worden door negatieve of verwarrende gedachten, het echt niet meer weten hoe verder, de dag die maar geen dag wordt maar duistere nacht blijft. Of achtervolgt worden door de trauma’s van het verleden en daardoor steeds weer overvallen worden alsof ze nu aan je gebeuren. Die chaos, die een mensenleven kan zijn, en die ook dagen als deze eerder verzwaart dan verlicht.
Over welke chaos spreekt Hammarskjöld? Is het de chaos van de wereld? Die wereld in verwarring na twee verwoestende wereldoorlogen, die wereld waarin hij zich met hart en ziel begaf, zich verantwoordelijk voelde om als diplomaat oplossingen te vinden voor eindeloos veel conflicten, burgeroorlogen en een atoomwapenwedloop. Zo’n zelfde wereld waarin ook wij ons moeten bewegen en toe moeten verhouden. De noodpakketten moeten in huis gehaald worden, zaklamp, radio, batterijen, wc-papier en blikvoer in de aanslag. Wij moeten ons kennelijk wapenen, een gevoel van veiligheid kopen, om ons te beschermen tegen die uiterlijke wereld in chaos, onder leiding van de torenbouwers, de autocraten, narcisten en de populisten, die slechts één belang dienen, namelijk hun eigen en die van hun miljonairsvriendjes.
3.
Hoe wapenen wij ons om staande te blijven? Theatermaker Alexandra Broeder zei onlangs in de podcast ‘Een uur cultuur’: “Het is opvallend dat wij doorlopend in therapie en met mindfulness en yoga weerbaar worden gemaakt om te kunnen functioneren in een maatschappij die ziek maakt. Terwijl er op de diepere laag niets verandert. Maar we leven in een tijd dat de dingen die bij het leven horen niet meer onderling aan de orde komen en alleen nog in therapie besproken worden. Alles wordt meteen een medisch probleem en moet vooral snel gefikst worden. En dat terwijl veel zaken gaan over diepmenselijke vraagstukken, hoe gaan we om met rouw, met verlies, met het leven zelf en het leven in deze tijd, waarin ons van alles boven het hoofd lijkt te hangen. Dat hoort niet thuis in de behandelkamer, maar in ons onderling gesprek.”.
Op de diepere laag verandert er niets. Ik denk dat dit zowel heel vaak geldt voor de chaos in ons persoonlijk leven, als op het wereldtoneel. Jezelf weerbaar maken tegen ziekmakende omstandigheden, persoonlijk of wereldwijd, heeft alleen zin als die weerbaarheid een motor tot omvorming, tot verandering wordt en niet als doel heeft om het uit te houden met hoe het is en zal blijven. Die wereld, waarvan Paulus zegt, die is dolgedraaid in een kringloop van altijd weer hetzelfde en repeterend – schijnbaar eindeloos – het kwade en fatale. (Romeinen 8)
Zou dat de weerbaarheid zijn die Hammarskjöld, ‘de geheime kracht’ noemt? Een omvormende weerbaarheid die je eigen leven verandert en tegelijk jou de kracht geeft omvormend deel te nemen aan de wereld waarin we leven. Dat betekent dat je deelneemt terwijl je je niet laat voeden door de wetten en regels en orde van deze wereld, maar je laat voeden door andere bronnen, andere verhalen, andere gedachten. Wie langs die weg weerbaar in het leven en de wereld staat, vormt niet alleen zichzelf om, maar ook de wereld – vaak in het klein, soms ook in het groot. Dan word je licht dat door de duisternis niet te overmeesteren is.
Maar wat is die ‘geheime kracht’, wat is de bron? In de bijbel wordt die krachtbron ‘God-bevrijder’ genoemd. De bijbel, dat boek vol tegendraadse verhalen. Verhalen die je op een ander been zetten, die je oog richten op een andere werkelijkheid, die je oren verrassen met woorden en dromen die je bijna vergeten was, maar die zo ontzettend bij ons leven horen: de geboorte van een kind, de mogelijkheid om weg te trekken uit de chaos, de optie van een nieuwe wereld die geboren wil worden tegen de chaos in. En al die verhalen in de bijbel zijn geschreven in tijden van chaos, van ondergang, van identiteitscrisissen, van oorlog en geweld. Dwars tegen dat alles in ontstaan er, in de diepere laag van het leven, weerbare verhalen over wat er eigenlijk toe doet, over alles waarover we het eigenlijk met elkaar zouden moeten hebben, verhalen tegen het schijnbaar eindeloos repeterende kwaad en voor de leefbaarheid, de menselijke waardigheid en de solidariteit.
4.
Het zijn die verhalen die mensen in beweging brengen, omdat ze geen loze belofte verkondigen, maar een belofte van toekomst. En die toekomst ligt niet buiten onszelf maar in onszelf, die toekomst ligt niet buiten de wereld waarin wij leven, maar in deze wereld. De verhalen over die God-bevrijder, bijbels of buitenbijbels, christelijk of niet-christelijk, religieus of humanistisch geduid, die verhalen over die bevrijdende kracht die in de bijbel God wordt genoemd, geven ons de kracht om in de chaos af te dalen, zonder er in ten onder te gaan, maar er iets nieuws te ontdekken: nieuw begin, nieuwe toekomst. Of in de woorden van Hammarskjöld: de geheime kracht die mij vervult en mijn verlangen loutert tot openheid ‘om met vormende kracht in de chaos neer te dalen, waaruit de geur van de witte woudbloem de belofte aandraagt van een nieuwe saamhorigheid.’
De chaos heeft het goede, het leefbare, het kwetsbare, het leven zelf, afgedekt, onzichtbaar gemaakt, misvormd tot markt en consumptie, verbogen tot vijandschap en machtsdenken. De chaos heeft het echte levensgesprek verplaatst naar de behandelkamer en mensen in de hoek gezet van zwak en onaangepast, gediagnostiseerd en aan de medicatie gezet (dat laatste soms terecht maar vaak ook niet). Maar onder al die puin verborgen wil het ware leven opnieuw geboren worden, tot bloei komen. We kunnen het nog niet zien, maar wie afdaalt in de chaos, zonder er in op te gaan, vindt de geur van de witte woudbloem en wordt vervuld van verlangen naar het nieuwe begin dat de geur aankondigt.
5
Kerstmis. In oude verhalen, ontstaan in en uit chaos, wordt nieuw begin aangekondigd, wordt een belofte van toekomst gedaan. En natuurlijk is daarmee de chaos niet weg. In ons eigen leven niet en in de wereld niet. Ook deze kerst is voor sommige mensen, kinderen en volwassenen, persoonlijk donkere chaos. Ook nu zitten wereldwijd mensen in angst en beven in de schuilkelders. Maar dat oude verhaal van een pasgeboren kind zet ons op een ander spoor. Het gaat namelijk niet alleen over dat kind toen en daar, het gaat om die nieuwe geboorte in ons. In ons wil dat bevrijdende woord vlees en bloed worden. In ons wil die toekomst van humaniteit en mensenrecht zich manifesteren tot verantwoordelijkheid voor elkaar.
In ons wil die messias geboren worden. Juist omwille van alle mensen in het donker. En dat zijn zo nu en dan ook wijzelf. Dus ook omwille van onszelf wil messiaanse geestkracht geboren worden. Als een geurende woudbloem komt die geestkracht ons tegemoet, deze dagen. Aan ons is het om ons verlangen ernaar om te zetten in openheid, zodat wij kunnen ontvangen.
Zalig, gezegend gelukkig kerstfeest!