Toespraak Franck Ploum
Gelezen: Johannes 11,1-44
1.
Aanstaande woensdag is het weer feest van de democratie. We mogen onze stem uitbrengen bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het is meer en meer een voorrecht te mogen leven in een democratisch land. Wereldwijd zijn er nog 29 en ze staan bijna allemaal onder druk. Omdat de achilleshiel van de democratie steeds weer blijkt te zijn dat ze niet-democratische leiders en partijen in het zadel kan hijsen. En dat zien we in steeds meer landen gebeuren. Ook ons land kent partijen en bestuurders die democratische processen, instituties en onafhankelijke organen verdacht maken of er denigrerend over spreken. En hoewel de laatste opiniepeiling laat zien dat de afkalving van een partij als de PVV doorzet, betekent dit niet dat achterover kunnen leunen. Met 19, 14 en 10 fictieve zetels in de peilingen hebben drie radicaal en extreemrechtse partijen in Nederland nog steeds een draagvlak van ruim 25%. En dat is verontrustend, zeer verontrustend.
Maar wat is er aan te doen? Om te beginnen: stemmen! En ten tweede: er voor zorgen dat je niet op allerlei manier geïnfecteerd raakt door ondemocratisch gedachtengoed. En dat is niet altijd makkelijk. Maar het wordt makkelijker als je in een bevrijdend verhaal staat, wanneer je geworteld bent in een verhaal van opstanding ten leven. Barak Obama sprak daarover tijdens het afscheid van politicus, mensenrechtenactivist en predikant Jesse Jackson. Hij zei het volgende, ik citeer:
“We leven in moeilijke tijden. Dag na dag worden we opgeroepen om bang te zijn voor elkaar. Om ons tegen elkaar af te zetten. Ons wordt verteld dat sommige Amerikanen meer tellen dan andere, en dat sommigen zelfs helemaal niet tellen. Wat we zien is dat hebzucht en onverdraagzaamheid gevierd worden. Spot en hoon als kracht gevierd worden. We zien wetenschap en expertise vernederd worden, terwijl oneerlijkheid en onwetendheid, wreedheid en corruptie enorme beloning oogsten dag na dag.
Daarom is het moeilijk om nog te hopen in deze dagen. We komen in de verleiding ontmoedigd te raken, toe te geven aan cynisme. Sommigen komen in de verleiding om compromissen te sluiten met de macht en maar te gaan grijpen wat ze kunnen grijpen. En zelfs goede mensen komen in de verleiding om in de hoek gaan zitten en te wachten tot de storm voorbij is.
Deze man, Jesse Jackson inspireert ons echter om een moeilijker pad te bewandelen. Hij roept ons op om voorboden van verandering te zijn en boodschappers van hoop. Om een stap vooruit te zetten en te zeggen: stuur mij! Stuur mij naar al die plekken waar we de mogelijkheid hebben om het verschil te maken: op je school, op je werk, in je buurt, in je woonplaats. Niet voor eer en glorie, niet omdat succes gegarandeerd is, maar omdat het ons leven betekenis geeft. Omdat het in de lijn ligt van Gods opdracht aan ons. En omdat als wij niet opstaan, niemand het zal doen.”
Einde citaat.
De dode wordt present gesteld in de woorden die gesproken worden. Hij wordt present gesteld door de oproep en de impact die hij in zijn leven heeft gehad in herinnering te roepen. En het aan de kant geschoven volk, het in de touwen gebeukte volk, het ten dode opgeschreven volk, dat zich rond Jesse Jacksons dode lichaam heeft verzameld, wordt opgeroepen uit haar dood op te staan en zo ook Jesse Jackson te doen opstaan uit de vergetelheid van de dood.
Zo werd het afscheid, zo werd samenkomen rond de dode een opstand en opstaan tegen het Amerika van Trumps MAGA beweging. Een niets en niemand ontziende beweging. Die miljoenen voor dood achterlaat omwille van het gewin en kapitaal van enkelingen. Een beweging die zegt dat er geen geld is voor betaalbare gezondheidszorg, voor onderwijs in achterstandswijken, armoedebestrijding, maar wel voor 1 miljard dollar per dag bommen en raketten laat neerdalen in het Midden-Oosten. Een beweging die ook de drie partijen in Nederland die zij ‘Europese patriotten’ noemen, en vergelijkbare partijen in andere Europese landen, moreel ondersteund en de wind in de zeilen wil geven. Om Europa te redden! Als dat lukt zijn we een ten dode opgeschreven volk. Maar wat is er aan te doen? Om te beginnen: stemmen!
2.
In het hart van het Johannesevangelie staat het verhaal van Lazarus. Een scharnierverhaal. Na dit verhaal zet Jezus de weg richting Jeruzalem in, een weg die zal eindigen in de kruisdood en de opstanding. In alles is het verhaal van Lazarus dus een voorafspiegeling van het lijdensverhaal van Jezus dat in de nog komende hoofdstukken wordt verteld. En het is ook een verhaal dat Jezus’ weg naar Jeruzalem verbindt met de geschiedenis en de actuele situatie van het volk. Het volk aan de kant, ten dode onderdrukt.
Lazarus is de Griekse vorm van het Hebreeuwse Elazar of Eleazar. De naam betekent ‘God helpt’. Een naam die veelvuldig voorkomt in de Hebreeuwse bijbel, meestal als naam van een priester. Na de dood van priester Aäron is het de priester Eleazar die samen met Mozes het volk door de woestijn leidt naar beloofd land Kanaän.
Maar hoe is het in de tijd van Jezus gesteld met het priesterschap? Is het nog bevrijdend? De priesterkaste was in de greep van de Romeinse overheerser. Velen kwamen in de verleiding om compromissen te sluiten met de macht en te gaan grijpen wat ze konden grijpen. Het bevrijdende priesterschap, dat de macht en de onvrijheid zou moeten aanklagen, was ten dode opgeschreven, Lazarus was ten dode opgeschreven.
Lazarus woont in Bethanië. Bethanië betekent ‘huis van de arme’. Dat kennen we uit dat andere verhaal over Lazarus, waar hij ‘de arme’ wordt genoemd. Hij sterft in dat verhaal weldegelijk, en in tegenstelling tot de rijke mag hij zich verheugen in de hemelse armen van Abraham geborgen te zijn.
Bethanië is ook de plek waar in het Johannesevangelie Johannes de doper doopt tot ommekeer. Waar de mens door het water van de dood gaat om opnieuw tot leven te komen. Maar Bethanië is ook de naam van een plaats elders: de plek waar het joodse volk de Jordaan overstak bij hun intrek in het beloofde land. De plek waar Mozes het volk de keuze gaf: kies je het leven of kies je de dood? Er is dus wat te kiezen en welke kant het op gaat, dood of leven, heeft alles te maken met onze levenskeuzes en ons staan in deze wereld met alles wat er om ons heen gebeurt.
We hoorden dus een verhaal dat bol staat van de verwijzingen, de symboliek en de verbindingen met andere verhalen. Dit alles om het Jezusverhaal, het verhaal van de messiaanse beweging te plaatsen in die brede traditie van bevrijding en in een levenshouding die tegen de klippen op, ingaat tegen de dood. En dit verhaal wordt opgeschreven in een tijd dat er nauwelijks nog iets van belofte, hoop en leven aanwezig is onder het volk Israël. Want ook de auteur van het Johannesevangelie schrijft na de totale verwoesting van Jeruzalem en de tempel zijn verhaal over Jezus. Lazarus is niet alleen de priester die ten dode is opgeschreven, Lazarus is het volk Israël dat zo goed als dood is. Het hele bevrijdingsproject van ‘God helpt’ is dood en staat op het punt begraven te worden.
3.
Jezus is bevriend met Lazarus en zijn twee zussen, Marta en Maria. Hij ‘heeft hen lief’ staat er. En een paar verzen laten: ‘hij hield van hen’. Agapè staat er dan in het Grieks: dat is liefde in de vorm van solidariteit. Jezus en de drie zijn in solidaire liefde met elkaar verbonden. Met de dood van Lazarus staat dus ook de solidariteit op scherp. Zoals ook in onze tijd het geval is. Als de macht van onderdrukking regeert, als de wapens kletteren en als er mensen zijn die voor een ander bepalen wie wel een mens is en wie niet, wie wel mag leven en wie niet, dan is de solidariteit ten dode opgeschreven. Dan gaat de menselijkheid ten onder, dan telt het internationaal recht niet meer en krijgt iedereen vrij baan om te doen wat hij wil.
Jezus was in solidaire liefde met Lazarus verbonden, en ook met Marta en Maria. Niet zelden worden deze zussen tegen elkaar uitgespeeld in de traditionele exegese: Maria aan de voeten van Jezus om te lernen en Martha die zich druk maakt om het huishouden. En wie heeft dan het beste deel gekozen? In beide gevallen vertegenwoordigen ze een ondergeschikte rol: die van dienend in de huishouding en die van luisterend naar de meester. Tegen beide rollen komen vrouwen sinds tweede helft vorige eeuw in verzet. En waar we een jaar of twintig geleden nog dachten dat we grote stappen vooruit maakten in de emancipatiebeweging, lijken we nu op alle fronten stappen terug te zetten. Maar in het verhaal vertegenwoordigen Marta en Maria niet twee rollen. Beiden zijn – de woorden van Obama – goede mensen, tochtgenoten in de messiaanse beweging. Marta heeft haar vertrouwen vast kunnen houden, ondanks de dodelijke en onderdrukkende omstandigheden waarin het volk zich bevindt. Maria zit in de hoek in tranen, zij kan niet meer zien hoe het verder moet en is de hoop verloren. Beide posities zijn legitiem en begrijpelijk, we kunnen ons in beide vrouwen verplaatsen en herkennen. Zoals we ons kunnen verplaatsen in vrouwen in Europa of Amerika die strijdbaar blijven ondanks de huidige omstandigheden. Maar ook heel goed snappen dat Palestijnse vrouwen of vrouwen in Afghanistan het huilen en de wanhoop nader staat dan de hoop en het vertrouwen.
4.
Hoe kunnen we in situatie waarin alles ten dode opgeschreven lijkt de moed en de hoop levend houden? Hoe kunnen we erop blijven vertrouwen dat er een weg van hoop en leven is, die de moeite waard is om te gaan, niet omdat ze verzekerd succes biedt, maar omdat ze zin en betekenis geeft aan ons leven? We staan in een verhaal, in een bevrijdende traditie, dat is ons fundament en dat is waar we op kunnen bouwen. Op fundament sta je niet in het duister van de dood, maar in het licht van het leven.
‘Lazarus kom naar buiten’. Het volk moet uit de duisternis in het licht komen staan. Zoals ook wij uit de schaduw moeten stappen en vertegenwoordigers van een andere weg moeten zijn. We moeten vertolkers van een ander geluid en van een ander woord zijn. Wij moeten ons losmaken van alles wat ons bindt aan een wereldorde die duisternis tot toekomst verheft. We moeten de windsels afgooien die ons zicht beperken, onze handen en voeten binden aan hoe het altijd gaat en gangbaar is. Om vervolgens op te staan en te kiezen voor het leven.
Dat het zo moge zijn.